માણસ હોવાનું ગૌરવ – ડૉ. શરદ ઠાકર

‘પગ સરખો રાખો, મિસ્ટર !’ હું ચાલુ બસે ઝબકીને જાગી ગયો. ઊંઘમાં શરીર શિથિલ થઈ જાય એટલે એનો વિસ્તાર વધી જાય એ સ્વાભાવિક છે. મેં મારો જમણો પગ પાછો ખેંચી લીધો. પણ તોય મગજ પર બે-ત્રણ હથોડા તો વાગ્યા જ ! એક તો એ કે મારી સામે બેઠેલ યુવાન ભણેલ ગણેલ લાગતો હતો, પણ એના બોલવાની ઢબ એવી હતી કે એના વાક્યમાં ચાર શબ્દોની જગ્યાએ ચાર ખંજર વાગે ! એની બાજુમાં એની પત્ની બેઠી હતી, મેં એની તરફ જોયું. એ સ્ત્રી નહોતી, સાક્ષાત સૌંદર્યનો ઢગલો હતી. પત્ની જ્યારે આટલી બધી સુંદર હોય ત્યારે પતિ એનો પતિ નથી રહેતો, પણ ચોકીદાર બની જાય છે. ઊંઘમાં મારો પગ સહેજ લાંબો થયો હશે એની ના નથી, પણ અમારી ત્વચાના સીમાડા હજુ એકમેકને સ્પર્શ્યા નહોતા, ત્યાં તો ચોકીદારે એક સામટા ચાર-ચાર ખંજર બહાર કાઢ્યા.

મનમાં તો હું પણ તપી ગયો હતો, પણ ચિક્કાર બસમાં જનમત મારી વિરુદ્ધમાં જ પડશે એ હું જાણતો હતો. હું ચૂપ બેસી રહ્યો. હવે ઊંઘનું પાલવે તેમ નહોતું. હવે જો મારો પગ ખોટી દિશામાં લંબાય, તો અસ્થિભંગનો ડર હતો. ખુલ્લી આંખે કરવું શું ? મેં એ જંગલી પ્રાણી તરફ જોયા કર્યું. એ પણ મારી સામે તાકી રહ્યો હતો. હું ‘ટાડા’ નો આરોપી હોઉં અને એ પોલીસવાળો હોય એમ એની પાસે મારા પર નજર રાખવાનો જાણે એક જ મુદ્દાનો કાર્યક્રમ હોય એવું લાગતું હતું ! મેં પેલા સાડીમાં લપેટાયેલા મોગરાના ફૂલોના ઢગલા તરફ ત્રાટક કર્યું. બારીકાઈથી જોતાં લાગ્યું કે ચહેરા પર ફિક્કાશ હતી. મારી નજર એને વાગી હશે એટલે એણે આંખો બંધ કરી દીધી. અચાનક એના ચહેરા પર વેદનાનો ભાવ આવ્યો. થોડી જ ક્ષણોમાં એ ભાવ ઓસરી પણ ગયો. એની લંબોતરી ડોક એક આંચકા સાથે નમી પડી, પછી એ ટટ્ટાર બેસી ગઈ.

મને થયું કે કાં તો બીમાર હશે, કાં રાતનો ઉજાગરો હશે ! હું તો નજરકેદમાં હતો, પણ એનો અર્થ એવો તો નહોતો જ કે મારાથી મારા ચોકિયાત જોડે વાત પણ ન થઈ શકે. ‘કેમ છે, તમારાં ‘વાઈફ’ ની તબિયત સારી નથી કે શું ?’ જાણે સવાલ પૂછીને પણ મેં એની વાઈફની છેડતી કરી નાંખી હોય એમ એ આખો આગ-આગ થઈ ગયો. હસબન્ટ મટીને હુતાશણી બની ગયો. ‘ઈટ ઈઝ નન ઓફ યોર બિઝનેસ !’ કોઈપણ સમજુ માણસનું અપમાન કરવા માટે આટલા શબ્દો પૂરતાં હોય છે. મારે એ અંગ્રેજીમાં ભણેલા ગેંડાને કેમ સમજાવવું કે હું એક ગાયનેકોલોજીસ્ટ છું અને સ્ત્રી દરદીઓ એ મારો એક માત્ર વ્યવસાય છે. ધંધો નહીં પણ ધર્મ છે ! હવે મેં મારામાં રહેલા તબીબને સંકોરી લીધો. યુવાન વિધવા પોતાની ઈચ્છાઓ સમેટી લે તે રીતે મેં મારામાં જીવતાં ગાયનેકોલોજીસ્ટને કેદ કરી લીધો, પણ મનની ભીતર ચાલી રહેલા વિચારોની આસપાસ થોડી કિલ્લેબંધી થાય છે ?

અમારી તબીબી આલમમાં એક શબ્દ પ્રચલિત છે – ‘સ્પોટ ડાયગ્નોસિસ.’ દરદીને કશું જ પૂછવાની મનાઈ. એની શારીરિક તપાસ કરવાની નહીં, લોહી-પેશાબ-ઝાડો કે એવી કશી જ ચકાસણીનો આધાર લેવાનો નહીં. માત્ર દરદીના ચહેરા પર, એના બોલવા-ચાલવા પર કે ઊભા રહેવાની કે બેસવાની ઢબ તરફ એક તીર જેવી નજર રોપીને ત્વરિત નિદાન કરી દેવાનું ! કોઈ પણ જાતની ઈંટો કે સિમેન્ટ, રેતી, ચૂનાની સહાય વિના માત્ર ચીકણી માટીનો મહેલ બનાવવાનો, એ તૂટી જાય એનો વાંધો નહીં પણ એમાંથી તમારા કડિયાકામની સૂઝ પ્રગટે ! પછી એ કાચા કામને બીજી તબીબી પદ્ધતિની સહાયથી પાછું બનાવી શકાય, પણ ખરી મજા તો પેલા ઝટપટ નિદાનની જ !

મેં કાચું બાંધકામ શરૂ કર્યું. નવા નવાં પરણેલા લાગે છે. પેટમાં દુ:ખાવો ઊપડ્યો હોય એવું લાગે છે. ચહેરા પરની ફિક્કાશ ચાડી ફૂંકી રહી છે. ગુલાબી ગાલ ધીમે ધીમે પીળા કેરણ જેવા થતા જાય છે, છેલ્લા અરધા કલાકમાં બે વાર એ લથડી ચૂકી છે અને….! બસ, એક અંકોડો ખૂટતો હતો ! એના છેલ્લા માસિક સ્ત્રાવની તારીખ જો જાણવા મળે તો મારું માટીકામ પૂરું ! પણ એ સવાલ પૂછવો એટલે પેલી માંડ માંડ બૂઝાવા આવેલી હોળીમાં પેટ્રોલ છાંટવું. એની અંતિમ માસિક તારીખ પૂછવી એટલે મારી જિંદગીની અંતિમ ક્ષણ વિષે પૂછવું ! અચાનક તેને ઊબકા જેવું થયું. પેલો ગેંડો થોડો ગભરાયો, એને બારી પાસે ખસેડી. હવે એ બિલકુલ મારી સામે હતી. મારી પરનો ચોકીપહેરો વધુ સખત થયો. એના પતિનું ચાલત તો એ અમારા બેની વચ્ચે ચીનની દીવાલ ઊભી કરાવત ! મને થયું કે એના શ્વાસની ગતિ તો ગણી જોઉં ? મેં એના છાતીના ફૂલવા અને શમવા તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. એકપણ ગણતરી ચૂકી ન જવાય એટલે મેં આંખનો પલકારો મારવાનું પણ બંધ કરી દીધું. અત્યારે વિચાર કરતાં મને લાગે છે કે હું એ વખતે બહુ સજ્જન તો નહીં જ લાગી રહ્યો હોઉં ! એના પતિ માટે મારું આ બેશરમ ત્રાટક છેલ્લા ઘા સમાન હતું ! એણે થેલીમાંથી શાલ કાઢીને પત્નીને લપેટી દીધી. એની આંખોમાં હવે હિંસક ભાવો હતાં.

મારી બાજુમાં બેઠેલા માજીએ પૂછ્યું, ‘દીકરા, વહુની દવા કેમ કરાવતો નથી ?’ પેલાની આંખમાં ભાવ બદલાયા. એ થોડો નરમ પડ્યો, ‘માજી, એની દવા કરાવવા જ લઈ જાઉં છું. અચાનક રાતથી એની તબિયત બગડી છે. બાજુના શહેરમાં નવા ડોકટર આવ્યા છે, સાંભળ્યું છે કે એમના હાથમાં ઈલમ છે, જશ રેખા છે, મડદાને બેઠા કરે છે, એના ભરોસે તો નીકળ્યો છું….’ પણ એટલામાં એની પત્ની ઢળી પડી, સીધી મારા ખોળામાં. મેં બે હાથે એને પકડીને એની બેઠકમાં ગોઠવી. એના પતિએ મારો હાથ ઝટકાવી નાખ્યો, ‘માઈન્ડ યોર બિઝનેસ, મિસ્ટર !’ હું ઊભો થઈ ગયો. મારાથી કંઈ બોલી બેસાશે એનો મને ડર હતો. એની પત્ની મરી રહી હતી અને આ શંકાશીલ માણસ મને આવારા, મજનૂ માની રહ્યો હતો.

બસ એક ધીમા આંચકા સાથે ઊભી રહી. મારું ઊતરવાનું સ્થળ આવી ગયું હતું. નાનકડું તાલુકા મથક હતું. અહીંની સાર્વજનિક હોસ્પિટલમાં હું સેવા આપી રહ્યો હતો. અઠવાડિયે એકવાર મળતી રજા અમદાવાદમાં મારા પરિવાર સાથે માણીને પાછો હવે જોતરાવા માટે આવી પહોંચ્યો હતો. મને લેવા દવાખાનાની જીપ લઈને ડ્રાઈવર ક્યારનોય આવી ઊભો હતો. હું આગલી બેઠકમાં ગોઠવાયો.

લગભગ બેહોશ થઈ ગયેલી પત્નીને લઈને પેલો બસમાંથી ઊતર્યો. રીક્ષા આટલી વહેલી સવારે મળે એમ ન હતી. જે હોસ્પિટલમાં એને જવાનું હતું એનું જ નામ લખેલી જીપ જોઈને એના જીવમાં જીવ આવ્યો. ડ્રાઈવરને કરગરીને બેસાડવા માટે એ મથી રહ્યો. ડ્રાઈવરે મારી સામે જોયું. મેં ઈશારાથી જ સંમતિ આપી. પેલો મને જોઈને ચમક્યો તો ખરો. પણ એને થયું હશે કે હું પણ એની માફક ડ્રાઈવરની મહેરબાનીથી જ જીપમાં ચડી બેઠો હોઈશ ! એની પત્નીના લાંબા શ્વાસોશ્વાસનો અવાજ આવી રહ્યો હતો. એણે ડ્રાઈવરને પૂછ્યું, ‘ડૉકટર સાહેબ આજે હાજર તો હશે ને ? ક્યાંક બહારગામ તો નહિ ગયા હોય ને ?’ ડ્રાઈવરને બોલતો અટકાવવા મેં સામે પૂછ્યું, ‘તમારી પત્નીને કંઈ મહિના-બહીના જેવું તો નથી ને ?’ આવી લાચારીભરી પરિસ્થિતિમાં પણ એની જીભ પર કડવાશ આવ્યા વગર ન રહી શકી, ‘હા, છે. એને મહિનાની ઉપર દસ દિવસ થયા છે. પણ તમે ચૂપ મરશો ? ઈઝ ઈટ ઓફ એની સિગ્નિફિકન્સ ટુ યુ ?’ જીપ દવાખાનાનાં દરવાજામાં દાખલ થઈ. મેં વૉર્ડબોયને ઈશારો કર્યો. સીસ્ટરની સામે જોઈને બરફ જેવા ઠંડા ધ્રૂજાવી મૂકે તેવા સ્વરે હૂકમ કર્યો, ‘સિસ્ટર, આ બાઈને સીધી થીયેટરમાં લો. હીમાસીલ ચાલુ કરો. બ્લ્ડ મળે તેમ નથી. એની નળીમાંનો ગર્ભ ફાટી ગયો છે. હું એક ક્ષણમાં પહોંચું છું. ઓપરેશનની તૈયારી કરો. એકટોપીક પ્રેગ્રેન્સી ઈઝ માય સ્પોટ ડાયગ્નોસિસ ! અને હા, સંમતિપત્રકમાં એના પતિની સહી લેવાનું ન ભૂલશો. એને કહેજો કે ડૉક્ટર ઈઝ માઈન્ડીંગ હીઝ ટુ બિઝનેસ !’

બે કલાક પછી હું ઑપરેશન પતાવીને બહાર નીકળ્યો ત્યારે મારા પગ આગળ એક ખૂંખાર મર્દ ઢગલો બનીને રડી રહ્યો હતો. મેં પગ પાછો ખેંચી લીધો. બે હાથે એને પકડીને ઊભો કર્યો. આપણા મનમાં બીજું કશું જ ન મળે ! માત્ર આપણી દાનત એટલી જ કે કોઈ આપણને શેતાન ધારી લે તો ચલાવી લઈએ, પણ જો માણસમાંથી ભગવાન બનાવવાની કોશિશ કરે તો એ કેમ ચલાવી લેવાય ? સાલું, ‘માણસ’ હોવાનું પણ કંઈક ગૌરવ જેવું હોય કે નહીં ?

એનો ભાર કેવો ? – ડૉ. શરદ ઠાકર

સૌ પથ્થરોના બોજ તો ઊંચકી લીધાં અમે,
અમને નમાવવા હોય તો ફૂલોનો ભાર દે.

‘એ વખતે આટલી જ ધૂળ હતી, રસ્તામાં ?’
‘આથીયે વધારે. આખો રસ્તો જ ધૂળિયો હોય પછી ? ચાલતાં ચાલતાં આખો પગ જ ઊતરી જાય અંદર-શેકાતી ભઠ્ઠીમાં.’
‘બસ નહોતી ?’
‘ના.’
‘સૂરજ આજના જેટલો આકરો નહિ હોય.’
‘આથીયે વધુ તેજ. આકાશમાંથી લૂ વરસે. ને પગની નીચે ભઠ્ઠી સળગે.’
‘રોજ સાત-સાત માઈલ આવામાં ચાલવાનું ?’
‘સાત નહીં, ચૌદ. સાત માઈલ જવાના અને સાત આવવાના.’
‘થાકી જતા હશો નહીં ?’
‘થાક ? જરાય નહીં ને !’
‘કેમ ?’
આટલા સવાલના જવાબ મળ્યા, પણ આ છેલ્લા ‘કેમ?’ નો જવાબ ના મળ્યો. હું ચાલતાં ચાલતાં હાંફતો હતો. બપોરનો એક વાગ્યો હતો. બસ હતી, પણ કનેકશન ચૂકી જવાયું હતું. બાપદાદાનું ગામ હજુ સાત માઈલ દૂર હતું. લગ્ન પ્રસંગે પહોંચી જવું બહુ જરૂરી હતું. કોઈ ખાનગી વાહન મળે એમ નહોતું. ચાલવાનું નામ પડે ત્યાં જ મારા પગમાં લેક્ટિક ઍસિડ જમા થવા માંડે છે. દુનિયાભરના પ્રવાસીઓનો થાક મારા ચરણોમાં આવીને અટકી જાય છે. વાંક મારો નથી, મારા બેઠાડુ જીવનનો છે. બાકી મારા વૃદ્ધ માબાપને થાક કેમ ન લાગ્યો ને મને જ લાગ્યો ? અમે ત્રણેય જણાં ચાલી રહ્યાં છીએ. પંદરેક મિનિટ માંડ થઈ હશે ને હું એમનાથી પાછળ પડી જવા લાગ્યો. તરવૈયા ડૂબતાંને ખેંચે એમ મારા પિતા મારો હાથ ઝાલીને ચાલી રહ્યા હતા.

ચાલતી વખતે સમય કાપવાનું એકમાત્ર સાધન સંવાદ છે. મારાથી તો બોલાય તેમ હતું જ નહીં. એમણે જ વાત કાઢી. ‘તું તો એ વખતે સાવ નાનકો. માંડ પાંચેક વરસનો. પણ ભારે બીમાર રહેતો. શહેરના ડૉકટરો દવા કરી કરીને થાક્યા. છેવટે હાથ ઊંચા કરી દીધા – આને હવાફેર માટે ગામડે લઈ જાવ. એને દવાફેરની જરૂર નથી. દવામાં તો ઈન્જેકશન લખી આપું છું, એ રોજ મુકાવજો. છોકરાનું સુખ તમારા નસીબમાં લખ્યું હશે તો જીવતો લઈને પાછા આવશો…. બાકી…’

બિચારા ડૉકટરને ખબર નથી હોતી કે છોકરો એમના માટે દર્દી હોય છે પણ એક બાપ માટે જિંદગી હોય છે. હું તને – મારી જિંદગીને બચાવવા ગામડે આવ્યો. હવા-પાણી ચોખ્ખાં હતાં. આખા ગામની હૂંફ હતી, પણ ઈન્જેકશન આપવા માટે ડૉકટર નહોતા. આ આપણે હમણાં ઊતર્યા એ નાનકડા શહેરમાં એક કાચા પાકા ડૉકટર હતા. એને પૂછ્યું તો કહે લઈ આવજો રોજ ટેણિયાને મારી પાસે, હું ઈન્જેકશન મૂકી આપીશ. બે રૂપિયા થશે રોજનાં !

‘પૈસાનો સવાલ નહોતો, મુશ્કેલી હતી આવવા-જવાની. બસ તો એ દિશામાં ફરકતી જ નહોતી. રસ્તો પણ ધૂળિયો કાંટા-ઝાંખરાથી છવાયેલો. સવારે રાતનો ટાઢો રોટલો ખાઈને નીકળી પડું. ખિસ્સામાં ડૉકટરને આપવાની ફી હોય, વધુ જોખમ તો રખાય નહીં. લૂંટફાટનો ભય. બધા કહે કિંમતી ચીજવસ્તુ ઘરે મૂકીને જ નીકળવું. હું બબડું-દુનિયામાં સૌથી વધુ કિંમતી ચીજ તો મારા ખભે માથું ઢાળીને સૂતી છે. એને બચાવવા તો આ રોજની ખેપ ખેડું છું. પગમાં ગામડાના મોચીએ સીવેલા ચંપલ, અરધો માઈલ ચાલતા તો પગ દાઝવા માંડે, સૂરજ ભઠ્ઠી જેવો થતો જાય, નીચેની ધૂળ આગ ઓકતી નદી બની જાય. ડૉકટરનો સમય સાચવવા થોડું મોડું જ નીકળવું પડે. તું અશક્તિને કારણે લગભગ લાશ જેવો થઈને મારા બાવડે પડ્યો હોય. માથું મારા ખભે ઢળેલું હોય. ક્યારેક તો સહેજ ઢંઢોળીને ખાતરી કરી જોઉં કે….કે જીવે તો છે ને, મારો લાલ ? આવા સાત માઈલ જવાના અને સાત પાછા આવવાના ! ગળે શોષ પડતો હોય. પણ ક્યાંય થાક ખાવા કે પાણી પીવાયે ઊભા નહીં રહેવાનું !

હું સાંભળી રહ્યો હતો. હાંફતાં હાંફતાં મેં પૂછ્યું, ‘થાકી જતા હશો, નહીં, બાપુજી ?’
એ ટટ્ટાર બની ગયા : ‘થાક ? જરાય નહીં ને !’
મેં પૂછ્યું ‘કેમ ?’ બસ, મૌન ! આ ‘કેમ’ નો કોઈ જવાબ નહીં.
જવાબ મેં વિચારી જોયા. એમની જુવાની મેં પછીથી મોટા થઈને જોયેલી. સુદઢ, સ્નાયુબદ્ધ, કસરતી દેહ, એમની પાસે ધર્મેન્દ્ર સ્ત્રૈણ લાગે. કદાચ એટલે જ થાક નહીં લાગતો હોય. કદાચ એ વખતના અસલી ખોરાક-પાણીને કારણે હશે. કદાચ બીમારીથી કંતાઈને હું જ લાશ જેવો બની ગયો હોઈશ. મારો ભાર જ નહીં લાગતો હોય. આવાં કંઈક ‘કદાચ’ વિચારી જોયાં, પણ કોણ જાણે કેમ પેલા ‘કેમ?’ નો જવાબ ન મળ્યો. મેં પણ પછી તંત છોડી દીધો. જિંદગી એક વિરાટ પ્રશ્નપત્ર છે. એમાં ક્યાં ત્રણ જ કલાકની અવધિ છે ? જવાબ ન મળે એ સવાલ રાખી મૂકવો, ગમે ત્યારે અચાનક, અનાયાસ, મેધલી રાત્રે થતા વીજળીના ઝબકારાની જેમ જવાબ પણ મળી જશે. હું ચાલતો રહ્યો, થાકથી, ગરમીથી, ધૂળથી હાંફતો હાંફતો…. પેલા સવાલને મગજના આઈસ-બૉક્સમાં મૂકીને !

હજુ હમણાંની જ વાત છે. રાતનો પોણો વાગ્યો હશે. નાટક હમણાં જ પૂરું થયું. પ્રેક્ષકો એક પછી એક બહાર નીકળવા લાગ્યા. હું પણ નીકળ્યો. મારી સાથે મારો છ-સાડા છ વર્ષનો પુત્ર પણ હતો. બીજા બે વડીલ મિત્રો હતા. બંને પ્રખ્યાત હસ્તીઓ હતી. નાટક જોઈને પછી એને વિષે એમણે અભિપ્રાય આપવાનો હતો. એ અભિપ્રાય પર નાટક ચાલવા દેવું કે અટકાવી દેવું એનો નિર્ણય થવાનો હતો. ધીમે ધીમે લોકો વીખરાઈ ગયા. નાટ્યગૃહ ખાલી ખંડેર જેવું થઈ ગયું. માત્ર નાટકના નિર્માતા, અન્ય કલાકારો અને બે વડિલ મિત્રો જ રહ્યા. નાટક વિષે ચર્ચાઓ ચાલતી હતી. હું ઊભો ઊભો થાક્યો. ક્યાંય બેસવા માટે સ્વચ્છ જગ્યા નહોતી. પગમાં વિશ્વભરના પ્રવાસીનો થાક જમા થવા માંડ્યો હતો. ત્યાં જ એક કોમળ સ્વર મારા કાને અથડાયો, ‘પપ્પા, ઊંઘ આવે છે…. ઊંચકી લ્યો ને !’ મેં આંગળી ઝાલીને ઊભેલા મારા દીકરા સામે જોયું.

એની આંખો ઊંઘરેટી બની ગઈ હતી. એનો વાંક ન હતો. આખા દિવસની દોડધામ અને પછી આ નાટક જોવાનો ઉજાગરો ! એની તમામ શક્તિ નિચોવાઈ ગઈ હતી. અત્યારે હું એનો પપ્પા નહોતો, એના માટે પથારી બની ગયો હતો. મેં વહાલથી એને ઊંચકી લીધો. થોડીક જ ક્ષણોમાં એ મારા ખભા પર માથું ઢાળીને ઘસઘસાટ ઊંઘી ગયો. એનો હૂંફાળો શ્વાસ મારા ગળા પર અથડાતો રહ્યો. પેલા વડીલો વચ્ચે વાતચીત, ચર્ચા-વિચારણા ચાલતાં રહ્યાં. એક, સવા, દોઢ, બે વાગવા આવ્યા. છુટકો નહોતો. પેલા મિત્રો માટે આ ફરજનો એક ભાગ હતો, હું પણ બંધાયેલો હતો. એમની સાથે આવ્યો હતો, સાથે જ જવાનું હતું.

‘ડૉકટર, તમારા દીકરાને ત્યાં બાંકડા પર સુવરાવી દો ને. થાકી જશો. અમને હજુ થોડી વાર લાગશે.’ એક મિત્રને મારી દયા આવી. હું કંઈ બોલ્યો નહીં. મારી જગ્યાએથી હાલ્યો પણ નહીં. એ બાંકડા પર મારા રાજકુંવરને થોડો સુવડાવાય ? કેટલો ગંદો હતો એ બાંકડો ?’

‘તમે કંટાળી જશો, મિત્ર, અહીં આ સિમેન્ટના ઓટલા જેવું છે, ત્યાં એને…’ બીજા મિત્રે બાજુમાં સ્ટેજ જેવું હતું એ બતાવ્યું. હું કંઈ બોલ્યો નહીં. રાત્રે બે વાગ્યે આ સિમેન્ટનો ઓટલો કેટલો ઠંડો હોય છે એ હું જ જાણું. આ લોકો શું જાણે ?

‘લાવો ડૉકટર સાહેબ, તમારા પ્રિન્સને હું ઊંચકી લઉં, તમે થાકી જશો ઊભા રહીને..’ નાટકનો મુખ્ય અભિનેતા બોલ્યો. પ્રખ્યાત કલાકાર હતો. મે વિચાર્યું : ‘માણસ ભલો છે, પણ એમ કંઈ મારો દીકરો એને ઊંચકવા માટે થોડો આપી દેવાય છે ? કેટલા ભરોસાથી એ દીકરો મારા ખભે માથુ મૂકીને સૂતો છે ? એ ભરોસાને તોડાય કેવી રીતે ? હું કંઈ બોલ્યો નહીં. માત્ર ઊભો રહ્યો.

છેવટે રાત્રે અઢી વાગ્યે પાર આવ્યો. બધાં વીખરાયાં. મેં ગાડીનો દરવાજો ખોલીને મારા પુત્રને હળવેકથી સીટ પર સૂવાડ્યો. અચાનક હળવા થઈ જવાનો ભાર વર્તાયો. બંને મિત્રો પણ ગાડીમાં ગોઠવાયા.
‘થાક લાગ્યો હશે, નહીં ડૉકટર ? દીકરાને ઊંચકીને લગભગ પોણા બે કલાક સુધી ઊભા રહ્યા. અમે તો ખાલી હાથે ઊભા હતા, તોય થાકી ગયા.’ એક મિત્રે વાત કાઢી.
મારી જીભ પર અચાનક જ વાક્ય આવી ગયું: ‘થાક ? જરાય નહીં ને ?’
‘કેમ ?’
‘કારણકે એ પુત્રનો ભાર હતો ને, માટે !’

વીજળીનો કડાકો થયો હોય એવું લાગ્યું. મનનું આકાશ જાણે ચિરાયું. આ જવાબ હતો. મેં એ લોકોને આપેલો જવાબ નહીં, પણ મારા જ પ્રશ્નનો કોઈ અન્ય વ્યક્તિએ આપેલો જવાબ ! કોણ ? કોણ હતી એ અન્ય વ્યક્તિ ? મને યાદ આવ્યું. મારા મગજના કોલ્ડ સ્ટોરેજમાં વરસોથી મેં સંઘરી રાખેલ મારા જ પ્રશ્નનો જવાબ મારા વૃદ્ધ પિતા, મારી જ જીભ પર આવીને આપી રહ્યા હતા : ‘થાક ન લાગે, પિતાને પુત્રનો ભાર ઊંચકતા ક્યારેય થાક ન લાગે.’

ક્યા યહી પ્યાર હૈ ? – ડૉ. શરદ ઠાકર

સતત સાત દિવસના મુશળધાર વરસાદ પછીનો ઉઘાડવાળો દિવસ હતો. હું બહારગામથી ગાડીમાં બેસીને અમદાવાદ તરફ આવી રહ્યો હતો. એકલો જ હતો. સ્ટિયરિંગ મારા હાથમાં જ હતું. હું એકલો હતો એનો અફસોસ હતો, કારણકે મારા સિવાય બાકીનું બધું જ દ્વંદ્વમય હતું. કારના કેસેટ પ્લેયરમાં વાગી રહેલું ફિલ્મી ગીત પણ ડ્યુએટ હતું. હું મારી જાતને એક સવાલ પૂછી રહ્યો હતો : ક્યા યહી પ્યાર હૈ ?

ગીતમાં પડઘાતા પ્રશ્નનો જવાબ આપવા જ જાણે પ્રગટ્યા હોય, એવાં બે જુવાન સ્ત્રી-પુરુષ એક મોટરબાઈક ઉપર સવાર થઈને મારી સફરમાં જોડયાં. સતત હૉર્ન વગાડતાં, મને બાજુએ હડસેલતાં ગતિની મજા લૂંટતા એ કામદેવ અને રતિ મને ઓવરટેક કરીને આગળ ધપી ગયાં. મારી હેડલાઈટના પ્રકાશધોધમાં હું એમની પ્રવૃત્તિ જોઈ રહ્યો. ……યુવતીનું નામ ઋતા હોવું જોઈએ અને યુવાનનું નામ ઋત્વિજ. મને કેવી રીતે ખબર પડી ? જવાબ બહુ સાદો, પણ રોમેન્ટિક છે. મોટરબાઈકની પાછળ, સીટની નીચે, નંબર પ્લેટની ઉપર એક સમચોરસ પતરાની રંગીન તકતી બેસાડેલી હતી. એની ઉપર ગુલાબી રંગના બેકગ્રાઉન્ડમાં ગુટરગૂં કરી રહેલાં કબૂતરોની એક જોડી ચીતરેલી હતી. નર કબૂતરની પાંખ ઉપર ઋત્વિજ લખેલું હતું અને નમણી માદાનું નામ હતું ઋતા.

ઋતા રીતસરની ઋત્વિજને વળગી પડી હતી. બેસવા ઉપરાંતની અન્ય પ્રેમચેષ્ટાઓ પણ ચાલુ જ હતી. હું કારમાં એકલો હતો એ વાતનો વસવસો વધી રહ્યો હતો. ગીતામાંથી ઊઠતા સવાલનો જવાબ મને પણ સંભળાઈ રહ્યો હતો…..સમજાઈ રહ્યો હતો…. હાં, યહી પ્યાર હૈ…. ! ત્યાં જ અચાનક કોણ જાણે શું થયું તે બાઈક ઊથલી પડી. એ પહેલાં એકાદ ક્ષણ પૂર્વે બ્રેક લાગવાનો મોટો ચિત્કાર સંભળાયો, પછી વાહન એક ઝાટકા સાથે ફેંકાઈ ગયું. સારું થયું કે ઊથલીને હાઈવેની એક તરફ જ્યાં માટીની સમાંતર કેડી હોય છે ત્યાં જઈ પડ્યું, નહીંતર અવશ્ય એ બંને જણાં મારી કારની નીચે ચગદાઈ મર્યા હોત ! મેં બ્રેક મારીને ગાડી થોભાવી દીધી. પછી ધીમેથી એક તરફ લઈને ઊભી રાખી. એન્જિન બંધ કર્યું. કારનો દરવાજો ખોલીને હું બહાર નીકળ્યો. ચોપાસ માત્ર અંધારું અને અંધારું જ છવાયેલું હતું. છતાં ઊંહકારાનું પગેરું પકડીને હું દોડ્યો. બંને જણાં સલામત હતાં. સામાન્ય મૂઢ માર વાગ્યો હતો.

‘અરે, ભાઈ ! આટલી બધી ઝડપ તે રખાતી હશે ? અને એમાં પાછી આમ અચાનક બ્રેક પણ મરાતી હશે ?’ મેં ઋત્વિજને ટેકો આપ્યો એની સાથે હળવો શાબ્દિક ઠપકો પણ આપ્યો. પછી મેં ઋતાને બેઠી કરી.

‘થેન્ક યૂ, સર ! પણ શું કરું ? અચાનક મારી નજર સાપ ઉપર પડી. બાઈકની હેડલાઈટના પ્રકાશમાં મેં જોયું કે રસ્તાની ડાબી બાજુએથી નીકળીને એ સરકતો સરકતો જમણી તરફ રસ્તાની વચ્ચેના ડિવાઈડર તરફ જઈ રહ્યો હતો. ભયાનક ઝેરી, પાંચ સાડા પાંચ ફીટ લાંબો, કાળોતરો હતો. બ્રેક માર્યા વગર છૂટકો નહોતો. કાં તો એ ચગદાઈ જાય અને મરી જાય. કાં તો….’ ઋત્વિજ અટક્યો, પછી એની અંદરની આશંકા એણે જાહેર કરી, ‘એની પૂંછડી ચગદાઈ જાય અને કદાચ એ વીજળીવેગે અમારા બંનેમાંથી કોઈને પણ દંશ મારી બેસે…. ! તો…..?
‘સારું ! જે થયું તે થયું. હાઈવે ઉપર વાહન ચલાવતાં ધ્યાન રાખવું. પ્રેમ કરવા માટે માણસે ચાર બંધ દીવાલોનું સર્જન કરેલું જ છે એનો ખ્યાલ રાખવો. તારાથી બાઈક ચલાવી શકાશે ને ? નહીંતર મારી કારમાં…..’

‘ના, અંકલ ! વાંધો નહી આવે.’ કહીને ઋત્વિજે મોટરબાઈક ઊભી કરી. કિક મારીને એને ચાલુ કરી જોઈ. પછી એણે કાંડાઘડિયાળ તપાસી લીધી. ખિસ્સામાં પાકીટ સલામત છે કે નહીં એ ચકાસી લીધું. ત્યાં અચાનક એને યાદ આવ્યું, શર્ટના ખિસ્સામાં મોબાઈલ ફોન મૂકેલો હતો એ ક્યાં ગયો ?!

‘અંકલ, મારો સેલફોન પડી ગયો લાગે છે. કીમતી હતો અને નવો પણ. શોધવો જ પડશે. તમારી પાસે ટોર્ચ હશે?’
મેં કહ્યું, ‘સોરી ! નથી. પણ એક કામ કર. તારો સેલ નંબર મને જણાવ. મારા સેલફોનથી હું એ નંબર ડાયલ કરું. જો સામેથી રિંગ સંભળાશે તો તારા ખોવાયેલા ઈન્સ્ટ્રુમેન્ટનું સરનામું પણ જડી આવશે.’

ઋત્વિજે નંબર જણાવ્યો. મેં એ નંબર લગાડ્યો. સુંદર હિન્દી ફિલ્મ ગીતનું સંગીત રણકી ઊઠયું. અમે અવાજની દિશા પકડીને દોડી ગયા. મોબાઈલ ફોન રસ્તાના ડિવાઈડર પાસે ક્યાંક પડ્યો હતો. નજીક ગયા તો ખબર પડી કે બરાબર માર્ગની વચ્ચોવચ ડિવાઈડર પાસે ઊગેલા ઊંચા, ભીના ઘાસની મધ્યમાં જઈ પડ્યો હતો. ત્યાં વિશાળ ઊંડો ખાડો હતો. ઘાસ એટલું તો ગીચ હતું કે અંદર હાથ નાખીને આમતેમ ફંફોસીએ તો જ સાધન હાથમાં આવે. ચોક્કસ જગ્યા વિશે માહિતી મળવાનું કારણ એ હતું કે રિંગટોન વાગતી વખતે એ ઈન્સ્ટ્રુમેન્ટ ઝાંખો પ્રકાશ પણ રેલાવી રહ્યું હતું. ઋતા ઝડપથી ખાડામાં હાથ નાખવા ગઈ, પણ ઋત્વિજે એને ખેંચી લીધી, ‘ખબરદાર ! ગાંડી થઈ ગઈ છે કે શું ?’
‘કેમ એમ પૂછે છે ?’
‘મને યાદ છે. સાપ બરાબર એ ખાડા તરફ જ ગયો છે…..!!’ ઋત્વિજે ધડાકો કર્યો.
હું પણ સડક થઈ ગયો. જો એણે સમયસર ઋતાને ન રોકી હોત, તો કેવો મોટો અનર્થ સર્જાઈ જાત ! ઋત્વિજે પ્રેમિકા ખાતર મોંઘા ભાવનો ફોન જતો કરી દીધો ! ક્યા યહી પ્યાર હૈ….. ? હું પ્રેમથી વ્યાખ્યાને સમજવા મથી રહ્યો. …..પણ ઋત્વિજે ફોન પરત મેળવવાના અન્ય રસ્તાઓ ફંફોસવાનું તો ચાલુ જ રાખ્યું. ત્યાં એની નજર હાઈવેની એક તરફ દસેક ફીટ દૂર એક ઝૂંપડીમાંથી ચળાઈને આવતા પ્રકાશબિંદુ ઉપર પડી. એણે કેડી તરફ ધસી જતાં કહ્યું : ‘એક મિનિટ, સર ! ત્યાં કોઈક રહેતું હોય એવું લાગે છે. હમણાં પાછો આવું છું….’

એ થોડી જ વારમાં પાછો આવ્યો. સાથે એક ચાલીસેક વરસનો હાડપિંજર જેવો દેખાતો પુરુષ હતો. ઋત્વિજ સીધો જ એ ગરીબ માણસને ખાડા પાસે લઈ આવ્યો. પછી માત્ર એટલું જ કહ્યું, ‘આ ખાડામાં મારો ફોન પડી ગયો છે. આ સાહેબ રિંગ વગાડે એટલે તેનો આવજ પણ સંભળાશે અને પ્રકાશ પણ દેખાશે. તારે ખાડામાં હાથ નાખીને મારો ફોન કાઢી આપવાનો છે. હું તને દસ રૂપિયા આપીશ.

પેલો તત્ક્ષણ તૈયાર થઈ ગયો પણ મેં એને રોક્યો. ઋત્વિજની લુચ્ચાઈ પ્રત્યે મને નફરત છૂટી. મેં પેલાને જણાવી દીધું : ‘ભાઈ, દસ રૂપિયામાં મોતને ભેટવા શા માટે તૈયાર થાય છે ? એ તો વિચાર કે આ જુવાન પોતે શા માટે ખાડામાં હાથ નથી નાખતો ? તને જણાવી દઉં છું કે અંદર લાંબો, ઝેરી સાપ છુપાયેલો છે. પછી તારે જે કરવું હોય તે કર !’

ગાઢ અંધારું હતું, પણ આટલી વારમાં અમે ટેવાઈ ગયા હતા. થોડું થોડું જોઈ શક્તા હતા. હું એ ગામડિયા માણસના ચહેરા ઉપર પલટાતા ભાવોને જોઈ શકતો હતો. આંચકો, આઘાત, ભય, મૂંઝવણ, મજબૂરી અને છેલ્લે નિર્ધાર ! એ માણસ મોતના મુખમાં હાથ નાખવા તૈયાર થઈ ગયો. કારણ મને ન સમજાયું, પણ મારી જવાબદારી પૂરી થઈ હતી. મેં ફરીથી નંબર રિડાયલ કર્યો. અંદરથી અવાજ અને પ્રકાશ બંને એકસાથે બહાર આવ્યા. પેલાએ ચાબુકના વિંઝાતા ફટકાની જેમ ખાડામાં હાથ નાંખ્યો અને ક્ષણાર્ધમાં ફોન પકડીને હાથ પાછો ખેંચી લીધો. બીજી જ ક્ષણે ખાડામાંથી ભયંકર ફૂંફાડો સંભળાયો, પણ અમે એનાથી દૂર દોડી ગયા હતા.

ઋત્વિજ પેલાના હાથમાં દસની નોટ પકડાવીને બાઈક ઉપર બેસી ગયો. છાતી સાથે ફોન અને પીઠ સાથે પ્રેમિકાને ચિપકાવીને એ ઊડી ગયો. મેં પેલા ગરીબ પુરુષના ખભા પર હાથ મૂક્યો, ‘ભાઈ, ગાંડો થઈ ગયો છે શું ? એક ક્ષણ માટે તું બચી ગયો. માત્ર દસ રૂપિયા માટે તેં આવું શા માટે કર્યું ? આટલો તે લોભ રખાય ?’

‘આ લોભ નથી, સાહેબ ! લાચારી છે. ચોમાસું છે એટલે એક અઠવાડિયાથી મજૂરીનું કામ મળ્યું નથી. ઝૂંપડીમાં ઘરવાળી બીમાર પડી છે. દાગતર પાસે જવાના પૈસા નહોતા. મારી પાસે બે જ રસ્તા હતા – કાં હું મરું, કાં મારી ઘરવાળી મરે ! મેં જાતે મરવાનું જોખમ ખેડ્યું, એ એટલા માટે કે કદાચ હું બચી જાઉં… તો મારી ઘરવાળી પણ બચી જાય…. !’

મેં ખિસ્સામાંથી પાકીટ બહાર કાઢયું. મારી આંખોમાં આંસુ હતાં અને મનમાં સવાલ : ક્યા યહી પ્યાર હૈ…… ? રાત્રિના ગાઢ અંધકારમાં વાદળછાયા આસમાન નીચે ઝેરી સાપની સાક્ષીમાં આ સવાલનો જીવતો-જાગતો જવાબ મારી સામે ઊભો હતો : હાં, યહી પ્યાર હૈ !

બુકાનીની અંદર સ્વજન – ડૉ. શરદ ઠાકર

‘અલક, તેં નોકરી તો સ્વીકારી છે, પણ એક વાતનું ધ્યાન રાખજે. આ નોકરી ખાનગી કંપનીની નોકરી છે અને એનો માલિક અનિકેત કુંવારો છે. તું જાત સંભાળજે. નહિતર કંપનીનો માલિક તારા દેહનો પણ માલિક….’ મીનાએ અલકના કાનમાં ફૂંક મારી. મીના બે વરસ પહેલાં અનિકેત દિવાનની કંપનીમાં જ નોકરી કરી ચૂકી હતી. એનું કહેવું ખોટું ન હોય, પણ અલકને આ નોકરી સ્વીકાર્યા વગર છુટકો ન હતો. ગ્રેજ્યુએટ થયાને આ ત્રીજું વર્ષ ચાલતું હતું. પપ્પા તો એ નવમામાં હતી ત્યારે જ ગુજરી ગયા હતા. પાછળ એવી કોઈ મોટી બચત પણ મૂકતા ગયા નહોતા. ભાઈ પણ હજુ નાનો હતો. સરકારી નોકરી તો એક દૂરનું સ્વપ્ન હતી જ પણ ખાનગી નોકરી પણ આકાશમાં ઊગતાં ફૂલ જેવી હતી. સતત ઈન્ટરવ્યુઝ આપી આપીને થાક્યા પછી ગઈકાલે વિશાલ એન્ટરપ્રાઈઝમાં કલેરીકલ જૉબ મળી હતી. સોમવારથી હાજર થવાનું હતું. અને મીના એને કહી રહી હતી કે, ‘જાતને સંભાળજે. કંપનીનો માલિક અનિકેત દિવાન એક શિકારી પુરુષ છે….’

અલકે એ આખી રાત પાસા ઘસી ઘસીને કાઢી. શું કરશે અનિકેત એને? છેડતી કરશે? સ્ટાફના બીજા સભ્યોની હાજરી એને નડશે નહીં? એની ઑફિસના એકાંતમાં બોલાવીને કોઈક અજુગતી માગણી કરશે? પૈસાની લાલચ આપશે? કિંમતી ભેટસોગાદો આપીને એને ફસાવવાની કોશિશ કરશે? અને આ બધું કર્યા પછી પણ પોતે એની જાળમાં નહીં આવે, તો લગ્નનું વચન આપીને એને લૂંટી લેશે અને પછી હાથ પર બેઠેલી માખીને ઉડાડતો હોય એમ એને પોતાની જિંદગીમાંથી ખંખેરી નાખશે? મીનાને આવો કંઈક અનુભવ થયો હશે, ત્યારે જ એણે કહ્યું હશે ને કે ‘જાતને સાચવજે…’ અલકે મનોમન મીનાનો આભાર માન્યો. એણે મન મક્કમ કરી લીધું. એ એટલી હોંશિયાર તો ક્યારેય હતી જ નહીં કે લંપટ પુરુષની આંખ પારખી શકે. પણ સાવ એવી બુદ્ધુ પણ નહોતી કે કોઈ એને ચેતવી દે એ પછી પણ.. ! ‘થેંક્સ મીના ! હવે કોઈ જાળ મને ફસાવી નહિ શકે. હું નોકરી ન જાળવી શકું તો કંઈ નહીં, પણ જાત તો જાળવીશ જ !’ એણે મનમાં ને મનમાં સાથે વાત કરી લીધી.

નોકરીનું એક અઠવાડિયું વીતી ગયું. કશું જ અઘટિત ન બન્યું. અનિકેત દિવાન સોહામણો પુરુષ હતો એની ના નહીં. કંપનીના સંચાલનને એ પૂરી ગંભીરતાથી લેતો હતો એ અલકે પણ જોયું. ચમકતી, પીસ્તા કલરની ગાડીમાંથી એ ચપળતાપૂર્વક નીકળીને કાચના દરવાજામાંથી ઑફિસમાં દાખલ થતો, ત્યારે સ્ત્રીઓ તો શું પણ પુરુષ કર્મચારીઓ પણ વશીકરણની અસરમાં આવી જતાં. નિયમિતતા અને ચીવટ એ બે એના મુદ્રાલેખ હતા. ફાલતું વાત માટે જાણે એની પાસે સમય જ ન હતો. પહેલે દિવસે એ ઑફિસમાં પ્રવેશ્યો, ત્યારે અલકે પણ બધાંની જેમ ઊભા થઈને એને ‘ગુડ મોર્નિંગ’ કહ્યું હતું. એની પાસેથી પસાર થતી વેળા અનિકેત ક્ષણવાર માટે થંભ્યો હતો. એની આંખમાં કોઈ અદ્રશ્ય ચમક આવી ગઈ હતી એ અલકે પણ નોંધ્યું હતું. પણ પછી તરત જ અનિકેત માથું હલાવીને સામે ‘વીશ’ કરીને એની કેબનમાં જતો રહ્યો હતો. ત્યાર પછીના દિવસથી તો એણે અલકની હાજરીની નોંધ લેવાની પણ તસ્દી લીધી ન હતી. અલક તો જો કે તૈયાર જ થઈને બેઠી હતી. અનિકેત સહેજ પણ અડપલું કરે કે પોતે તરત જ એને ઝાડી કાઢશે. અનિકેત જિંદગીભર એની ખોડ ભૂલી જશે. ‘થેન્ક્સ મીના, તેં મને સમયસર ચેતવી દીધી, નહીંતર…’ અલકનો મૂક સંવાદ ચાલતો રહ્યો.

આજે આ વાતને અઠવાડિયું થવા આવ્યું હતું. બપોરની રીસેસ હતી. સ્ટાફના બધાં જ સભ્યો કેન્ટીનમાં ચા-નાસ્તો કરવ ગયા હતા. અલકને આવી ટેવ જ નહોતી. એ પોતાની ખુરશીમાં બેઠી હતી, ત્યાં જ ઈન્ટરકોમનું બઝર વાગ્યું. એણે રિસિવર ઉપાડ્યું. સામે છેડે અનિકેત બોલી રહ્યો હતો : ‘હેલ્લો મિસ અલક, તમે થોડીવાર માટે મારી કેબીનમાં આવી શકશો? મારે તમારું અતિશય મહત્વનું કામ છે. સોરી, મારે તમને ફોન કરીને કહેવું પડે છે, પણ શું કરું? પટાવાળો રીસેસમાં બહાર ગયો છે એટલે લાચાર છું…’

અલકે હોઠ ભીંસ્યા. પટાવાળો નથી એટલે અનિકેત લાચાર છે કે શું છે? એ કદાચ પટાવાળાના જવાબની રાહ જોઈને જ બેઠો હશે. અઠવાડિયા સુધી એણે જાણીબુઝીને અલક તરફ ધ્યાન નથી આપ્યું એ પણ એનો એક પેંતરો જ હશે. શિકારી પુરુષોને બરોબર ખબર હોય છે કે ખુબસૂરત સ્ત્રી ક્યારેક પ્રશંસાને બદલે અવગણનાથી પણ જીતાઈ જતી હોય છે. પણ અનિકેતને કદાચ એ વાતની ખબર નહીં હોય કે મીનાએ અલકના કાનમાં ફૂંક મારી દીધી છે. પેપર ફૂટી ગયું છે, હવે ગમે તેવો કૂટપ્રશ્ન પણ અલક માતે આસાન છે.

એ હળવેથી બારણું ખોલીને બોસની કેબીનમાં પ્રવેશી. વિશાળ અષ્ટકોણીય કેબીનમાં એક દિવાલ પાસે અનિકેતનું જાજરમાન ટેબલ અને રીવોલ્વીંગ ચેર ગોઠવેલા હતા. ટેબલની બીજી બાજુ ત્રણ-ચાર સાદી પણ કલાત્મક ખુરશી પડેલી હતી. અલક સાવધ રીતે એમાંની એક ખુરશી પર બેસવા ગઈ, પણ ત્યાં જ અનિકેતે કહ્યું : ‘તમને વાંધો ન હોય તો એ ખુરશીને છેક મારી નજીક ખસેડીને બેસશો? ગભરાશો નહીં, પણ મારે આપણા ધંધાની ખુબ જ ખાનગી વાત તમને….’

હવે એનો મતલબ ન સમજે એવી નાદાન તો અલક ક્યારેય નહોતી. એ ગુસ્સામાં ઊભી થઈ ગઈ. એક તીખી નજર અનિકેત તરફ નોંધીને એકીશ્વાસે એ બોલી ગઈ : ‘તમારી ખુબ જ ખાનગી વાત હું જે દિવસે નોકરીમાં જોડાઈ છું એ જ દિવસથી જાણું છું; સમજ્યા મી. અનિકેત? તમે ભીંત ભૂલ્યા છો. હું બહાર બેઠી છું. હું જાતે રાજીનામું નથી આપવાની; તમે મને બરતરફ કરો એની રાહ જોઈશ. અને મારી બરતરફીનું કારણ પણ તમારે મને લેખિતમાં આપવું પડશે….’ અલક ગુસ્સાના આવેગમાં પગ પછાડતી ચાલતી ગઈ. બારણું પણ એક ધામાકા સાથે એણે બંધ કર્યું. રીસેસમાં બહાર ગયેલા કર્મચારીઓ ધીમે ધીમે પાછા આવવા માંડ્યા હતા. અલકે કોઈને કશું જ કહ્યું નહીં. સાંજ સુધી એ બોસ તરફથી કોઈ ‘એકશન’ લેવાય એની રાહ જોતી રહી. પણ એના આશ્ચર્ય વચ્ચે કશું જ ન બન્યું.

બીજા દિવસે પણ કશું જ ન બન્યું અને એ પછી પણ દિવસો પસાર થતા ગયા. અનિકેત આખી વાત જાણે ગળી ગયો હતો. અલકની નોકરીનો પ્રથમ મહિનો પૂરો થયો. પગારની તારીખ આવી પહોંચી. બધાં જ કર્મચારીઓ મુનીમ પાસે જઈને પોતપોતાનો પગાર લઈ આવ્યા. અલક પણ ગઈ. મુનીમે એને કહ્યું : ‘બેટી, તને અનિકેત શેઠે પોતાની ઑફિસમાં બોલાવી છે. એ તને કશુંક આપવા માંગે છે. તારો પગાર પણ આજે શેઠ સાહેબ જાતે જ આપશે.’ અલક સમસમી ગઈ. તો આમ વાત છે ! શિકારીએ ભાથામાંથી કોઈ નવું તીર બહાર કાઢ્યું છે ! એ ધીમા, મક્ક્મ પગલે અનિકેતની કેબીન તરફ ચાલવા લાગી. મનની આસપાસ એક મજબૂત કિલ્લેબંધી રચી દીધી.

‘મે આઈ કમ ઈન સર?’ એણે દાખલ થતાં પહેલાં પૂછ્યું.

‘યસ, મિસ અલક ! પ્લીઝ કમ ઈન ઍન્ડ ટેઈક યોર સીટ હીયર….’ પણ અનિકેત આગળ ન બોલી શક્યો. અગાઉનો પ્રસંગ એને યાદ આવી ગયો. એણે અલકના હાથમાં પગારની પૂરી રકમ મૂકી અને ટેબલ પર પડેલું એક આકર્ષક બોક્સ ચીંધ્યું : ‘મિસ, અલક, આ સાડી તમારે લઈ જવાની છે, મારા તરફથી તમારા….’
બસ થઈ ગયું. અલકની ધીરજની હવે હદ આવી ગઈ. એનો જુવાન બોસ એને સાડી ભેટમાં આપીને ખરીદવાની કોશિશ કરી રહ્યો હતો. એ ક્રોધથી તમતમી ગઈ. ફૂંફાડો મારતી હોય એમ એ બોલી : ‘આ સાડી ઘરે જઈને તમારા માતુશ્રીને પહેરાવજો, મી. અનિકેત ! અને હું જાઉં છું. કાલથી બીજી કોઈ છોકરીને નોકરી માટે શોધી લેજો. અને મારી સલાહ માનો તો હવે તમારે પરણી જવાની જરૂર છે, સમજ્યા? એ આવેશની મારી વધુ કાંઈ બોલી ન શકી. એનું આખું શરીર ધ્રૂજી રહ્યું હતું. ચક્કર જેવું લાગ્યું એટલે એ ખુરશીમાં બેસી પડી. એના કાને કોઈનો અવાજ પડી રહ્યો હતો. એણે બંધ આંખે એ શબ્દો પકડવાનો પ્રયત્ન કર્યો. એ અવાજ અનિકેતનો હતો. એ અલકને જ ઉદ્દેશીને કહી રહ્યો હતો, અકલ સાંભળી રહી.

‘મિસ અલક, તમે નોકરી છોડીને જાવ એ પહેલાં હું તમને ત્રણ-ચાર વાત કહેવા માંગુ છું. સૌથી પહેલા વાત એ છે કે તમારી બહેનપણી મીનાને મેં એની ખરાબ ચાલચલગતને કારણે નોકરીમાંથી કાઢી મૂકી છે. એ જાતે રાજીનામું આપીને જતી નથી રહી. જતાં જતાં એ મને ધમકી આપી ગઈ છે કે કોઈપણ યુવતીને મારી કંપનીમાં ટકવા નહીં દે. બીજી વાત તમારી જાણ માટે કે હું એક યુવાન, કુંવારો પુરુષ હોવાથી મારા ચારિત્ર્ય વિષે કોઈ ગેરસમજ ન ફેલાય એટલા માટે મારી ઑફિસમાં હું હંમેશા આપણા વૃદ્ધ મેનેજરને હાજર રાખું છું. જે દિવસે રિસેસમાં તમે મને ધમકાવીને ગયા એ દિવસે પણ એ હાજર હતા. આજે પણ એ ત્યાં જ પેલા દૂરના ખૂણે મૂકેલા એમના ટેબલ ખુરશી પર કામ કરી રહ્યા છે. એ દિવસે ખરેખર હું તમને કંપનીની અતિશય ખાનગી વાત સોંપવા જતો હતો, કારણ કે માત્ર એક જ અઠવાડિયાની નોકરીમાં તમે મને વિશ્વાસપાત્ર વ્યક્તિ જણાયા હતા. તમે કરેલા અપમાન પછી હું તમને બરતરફ કરવા જ જતો હતો, પણ અચાનક મને ‘ઈન્ટરવ્યૂ’ વખતે વાંચેલો તમારો બાયોડેટા યાદ આવી ગયો, તમારા વૃદ્ધ બાની દયા ખાઈને હું ચૂપ રહ્યો.’

ત્રીજી વાત પણ તમને જણાવી દઉં – મારી કંપનીમાં એક શિરસ્તો છે કે નવા કર્મચારીને એના પ્રથમ પગાર સાથે કોઈ આકર્ષક ભેટ પણ આપવી. તમારા માટે સાડી લાવવાની તો મારી હિંમત ન ચાલી, એટલે તમારા વિધવા બા માટે એક સરસ, શ્વેત સાડી આ ખોખામાં હું લાવ્યો હતો. અને છેલ્લે ચોથી વાત – જે ખાસ અગત્યની નથી – તમને કદાચ ખબર નથી કે આપણે બન્ને એક જ જ્ઞાતિના છીએ. અને તમારા બાના કહેવાથી મુંબઈમાં રહેતા તમારા સગ્ગા કાકાએ તમારા માટે મારો હાથ માંગ્યો છે. હું તેમને હા પણ પાડી ચૂક્યો છું. દડો હવે તમારા મેદાનમાં છે. નોકરીની વાત છોડો. આ સંબંધ માટે તમારું રાજીનામું છે કે નારાજીનામું ?

અલકના કાનમાં મીઠી શરણાઈ વાગી રહી. અનિકેતની નજરનો સામનો કરવો એના માટે બહુ અઘરું હતું. આ પુરુષ એને ગમતો હતો. અલક જાત તો જાળવી શકે, પણ મન જાળવવાનું શું?

એ સાડીનું પેકેટ લઈને શરમાતી ચાલે ઑફિસની બહાર નીકળી. બધું જ હવે એને બદલાયેલું લાગતું હતું.